Những bất đồng trong giới lãnh đạo Iran đang ngày càng bộc lộ rõ khi phe bảo thủ cứng rắn liên tục gây áp lực lên nhóm chủ trương đối thoại với Mỹ. Diễn biến này không chỉ phản ánh cuộc cạnh tranh ảnh hưởng trong nội bộ Tehran mà còn đặt tiến trình ngoại giao giữa hai quốc gia trước nhiều rủi ro mới.
Mâu thuẫn nội bộ ngày càng gay gắt
Tại lễ tang cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei diễn ra ở Tehran hồi đầu tháng 7, bầu không khí không chỉ bao trùm bởi sự tiếc thương mà còn xuất hiện những dấu hiệu chia rẽ trong nội bộ chính trường Iran.
Khi Tổng thống Masoud Pezeshkian có mặt tại buổi lễ, một số người đã hô vang khẩu hiệu phản đối, cho rằng việc tiếp tục theo đuổi đàm phán với Mỹ là hành động nhượng bộ. Ngoại trưởng Abbas Araghchi, người đóng vai trò quan trọng trong các cuộc tiếp xúc ngoại giao với Washington, cũng phải rời khỏi khu vực sau khi bị một bộ phận đám đông chỉ trích.
Theo nhiều chuyên gia, những diễn biến này cho thấy cuộc cạnh tranh giữa hai luồng quan điểm trong bộ máy lãnh đạo Iran đang ngày càng quyết liệt, đặc biệt trong bối cảnh Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện công khai kể từ khi kế nhiệm.
Từ trái sang: Chánh án Iran Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, Tổng thống Masoud Pezeshkian và cựu tư lệnh IRGC Mohsen Rezaee tại Tehran ngày 3/7
Phe “siêu cứng rắn” tăng cường sức ép
Phe bảo thủ cứng rắn từ lâu được xem là lực lượng có ảnh hưởng lớn trong hệ thống chính trị Iran, bao gồm các nghị sĩ thuộc Mặt trận Kiên định (Jebhe-ye Paydari), một bộ phận Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), giới giáo sĩ cùng nhiều nhân vật chính trị bảo thủ.
Nhóm này luôn cho rằng đàm phán với phương Tây không đơn thuần là vấn đề ngoại giao mà còn liên quan đến lập trường chính trị và an ninh quốc gia. Họ ủng hộ việc duy trì năng lực hạt nhân và phản đối các bước đi có thể bị xem là nhượng bộ trước sức ép quốc tế.
Sau khi Iran ký bản ghi nhớ với Mỹ vào giữa tháng 6, các chỉ trích nhanh chóng chuyển hướng sang nhóm trực tiếp tham gia thương lượng.
Nghị sĩ Mahmoud Nabavian nhiều lần lên tiếng cáo buộc chính phủ đi chệch định hướng của lãnh đạo tối cao, đồng thời kêu gọi thay đổi thành phần đoàn đàm phán. Một số nghị sĩ khác cũng cho rằng quyền quyết định về các vấn đề an ninh đang có xu hướng dịch chuyển khỏi quốc hội và lãnh tụ tối cao sang Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.
Xuất hiện những phát ngôn gây tranh cãi
Không chỉ dừng ở các chỉ trích trên chính trường, một số nhân vật thuộc phe bảo thủ còn đưa ra những phát biểu mang tính đe dọa nhằm vào giới lãnh đạo theo đường lối ôn hòa.
Một quan chức tôn giáo có liên hệ với giới an ninh từng cảnh báo Tổng thống Pezeshkian rằng nếu không tuân thủ các điều kiện của lãnh đạo tối cao, ông sẽ phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng. Dù gây nhiều tranh cãi trong dư luận, hiện chưa có thông tin về việc người này bị xử lý.
Phe chủ hòa lên tiếng bảo vệ ngoại giao
Trước áp lực ngày càng lớn, nhiều chính trị gia và chuyên gia có quan điểm ôn hòa cũng bắt đầu công khai phản bác lập trường của phe cứng rắn.
Cựu Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc hội Iran Heshmatollah Falahatpisheh cho rằng chính những quan điểm cực đoan trong nhiều năm qua đã khiến Iran đánh mất cơ hội cải thiện quan hệ với phương Tây, đồng thời phải gánh chịu nhiều tổn thất về kinh tế cũng như an ninh.
Trong khi đó, nhà phân tích Abdolrahman Fathollahi nhận định người dân tại các tỉnh ven Vịnh Ba Tư đang chịu ảnh hưởng trực tiếp từ xung đột khi hạ tầng bị tấn công, giao thông gián đoạn và cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Theo ông, ngoại giao vẫn là giải pháp cần thiết nhằm hạn chế những tổn thất tiếp tục gia tăng.
Người biểu tình phản đối Mỹ, Israel tại thủ đô Tehran ngày 30/5
Cán cân quyền lực có dấu hiệu thay đổi
Mặc dù không chiếm đa số trong bộ máy lãnh đạo, phe bảo thủ cứng rắn vẫn nắm giữ nhiều vị trí quan trọng tại quốc hội, hệ thống truyền thông và các cơ quan quyền lực.
Tuy nhiên, ảnh hưởng của nhóm này cũng đang xuất hiện dấu hiệu suy giảm. Giữa tháng 7, nghị sĩ Mahmoud Nabavian cùng một nghị sĩ có quan điểm tương đồng đã bị miễn nhiệm khỏi Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội.
Theo giới quan sát, đây được xem là động thái của Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf nhằm hạn chế ảnh hưởng của phe cứng rắn trong bộ máy điều hành.
Căng thẳng với Mỹ tiếp tục phủ bóng tiến trình ngoại giao
Trong khi nội bộ Iran vẫn tồn tại nhiều bất đồng, áp lực từ bên ngoài cũng không ngừng gia tăng. Quân đội Mỹ gần đây mở rộng các cuộc không kích sang nhiều khu vực ở miền bắc và miền trung Iran, thay vì chỉ tập trung quanh eo biển Hormuz như trước.
Diễn biến này buộc Tổng thống Masoud Pezeshkian tuyên bố Iran bước vào giai đoạn “chiến tranh tổng lực” với Mỹ. Tuy vậy, Tehran khẳng định vẫn chưa khép lại cánh cửa đối thoại khi các cuộc trao đổi gián tiếp thông qua bên trung gian vẫn đang được duy trì.
Những diễn biến mới cho thấy Iran đang phải đồng thời xử lý hai thách thức lớn: duy trì sự ổn định trong nội bộ và tìm kiếm lối thoát cho cuộc đối đầu với Mỹ. Trong bối cảnh cả sức ép chính trị lẫn quân sự đều gia tăng, tương lai của tiến trình ngoại giao vẫn là dấu hỏi lớn đối với khu vực Trung Đông và cộng đồng quốc tế.