Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran tại eo biển Hormuz đang bước vào giai đoạn căng thẳng kéo dài khi cả hai bên liên tục gia tăng sức ép nhưng đều chưa thể giành lợi thế quyết định. Trong bối cảnh xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, giới phân tích cảnh báo điểm nóng hàng hải chiến lược này có thể tiếp tục gây ra những tác động sâu rộng đối với an ninh năng lượng và thương mại toàn cầu.
Hormuz trở thành tâm điểm của cuộc đối đầu
Khoảng 5 tháng sau khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran làm bùng phát làn sóng căng thẳng mới tại Trung Đông, eo biển Hormuz đã trở thành chiến trường trọng yếu của cuộc xung đột.
Đến giữa tháng 7, tình hình tiếp tục leo thang khi Mỹ duy trì các đợt tấn công nhằm vào hệ thống radar ven biển, căn cứ triển khai máy bay không người lái (UAV) và các cơ sở tên lửa của Iran với mục tiêu bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải quốc tế.
Đáp trả, Tehran liên tục tập kích tàu chở dầu, nhắm vào một số cơ sở quân sự của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh và nhiều lần tuyên bố sẽ hạn chế quyền đi lại qua eo biển Hormuz đối với những tàu thuyền không được nước này cho phép.
Các nỗ lực ngoại giao từng được kỳ vọng sẽ giảm nhiệt xung đột đều không đạt kết quả. Thỏa thuận ngừng bắn trước đó đã đổ vỡ, trong khi những vòng đàm phán gián tiếp cũng không mang lại bước tiến đáng kể, khiến căng thẳng tiếp tục kéo dài.
Vì sao không bên nào giành được ưu thế?
Theo giới quan sát, nguyên nhân chính khiến Mỹ và Iran rơi vào thế giằng co nằm ở đặc điểm tác chiến của mỗi bên.
Washington sở hữu ưu thế vượt trội về không quân và hỏa lực, đủ khả năng phá hủy nhiều mục tiêu quân sự của Iran. Tuy nhiên, các đòn không kích khó có thể loại bỏ hoàn toàn những phương thức tác chiến bất đối xứng mà Tehran đang sử dụng.
Iran vẫn có thể gây sức ép đối với hoạt động vận tải biển bằng xuồng cao tốc, thủy lôi và các loại vũ khí tầm ngắn, vốn không phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống phòng thủ cố định.
Ở chiều ngược lại, Tehran cũng không đủ năng lực để phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz trong thời gian dài. Việc đóng cửa tuyến hàng hải này không chỉ kéo theo nguy cơ đối đầu quân sự mạnh hơn từ Mỹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu dầu của chính Iran.
Chính vì vậy, thay vì tạo ra chiến thắng mang tính quyết định, cả hai bên chỉ có thể khiến khu vực này trở nên rủi ro hơn đối với các tàu thương mại. Hệ quả là lưu lượng vận tải qua Hormuz đã giảm mạnh so với mức thông thường.
Ngoại giao chưa tìm được lối ra
Những nỗ lực đàm phán giữa các bên liên quan liên tục rơi vào bế tắc khi các yêu cầu mới xuất hiện nhiều hơn tốc độ giải quyết các bất đồng cũ.
Iran khẳng định chưa có kế hoạch nối lại đối thoại, trong khi Mỹ và các đồng minh vẫn duy trì lập trường cứng rắn.
Một trong những điểm gây tranh cãi gần đây là đề xuất của Tehran về việc thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Mỹ cùng Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã bác bỏ đề xuất này với lý do không phù hợp với các quy định pháp lý quốc tế đối với tuyến hàng hải quốc tế.
Theo nhiều chuyên gia, những bất đồng liên tiếp phát sinh đang khiến khả năng giảm leo thang ngày càng trở nên khó khăn.
Thế giới chịu sức ép từ điểm nghẽn năng lượng
Hormuz hiện là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới khi đảm nhiệm khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển cùng tỷ lệ tương tự đối với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).
Để ứng phó với nguy cơ gián đoạn thương mại, một cơ chế hợp tác đa quốc gia mang tên Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư đã được thành lập nhằm phối hợp bảo đảm an ninh hàng hải.
Mỹ cũng kêu gọi các quốc gia đồng minh tăng cường hiện diện hải quân để chia sẻ trách nhiệm bảo vệ tuyến vận tải chiến lược này. Trong khi đó, nhiều nước vùng Vịnh như UAE đang chịu thiệt hại trực tiếp khi tàu chở dầu bị tấn công, hoạt động thương mại bị gián đoạn và rủi ro an ninh ngày càng gia tăng.
Thế bế tắc khó sớm được tháo gỡ
Theo đánh giá của giới phân tích, các biện pháp quân sự hiện nay chỉ giúp mỗi bên tạo sức ép lên đối phương chứ chưa thể mang lại lợi thế mang tính quyết định.
Mỹ có thể tiếp tục làm suy yếu năng lực quân sự của Iran nhưng khó bảo đảm an toàn tuyệt đối cho eo biển Hormuz. Ngược lại, Iran đủ khả năng gây gián đoạn hoạt động hàng hải nhưng không thể duy trì phong tỏa lâu dài mà không chịu tổn thất lớn về kinh tế và chiến lược.
Trong bối cảnh cả Washington và Tehran đều chưa sẵn sàng cho một thỏa thuận mang tính đột phá, Hormuz nhiều khả năng sẽ tiếp tục chứng kiến các đợt không kích, những vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại và tình trạng lưu thông hàng hải bị gián đoạn.
Khi đó, câu hỏi không còn là bên nào sẽ giành chiến thắng, mà là nền kinh tế toàn cầu và các quốc gia trong khu vực sẽ còn phải gánh chịu những hệ lụy từ cuộc đối đầu kéo dài này trong bao lâu.